Göçmen edebiyatı, göçmenlik, sürgün ve gurbet kavramları arasındaki ayrım, yıllardır edebiyat ve kültür dünyasında tartışılıyor. Abdullah Gürgün, “Göçmenliğin Dayanılmaz Hafifliği” başlıklı yazısında Almanya’da düzenlenen Türk Diaspora Edebiyat Çalıştayı’ndan hareketle göçmen sanatçıların ve yazarların yaşadığı kimlik sorunlarını, göçmen edebiyatının gelişimini ve geçmişte yaşanan tartışmaları ele alıyor. Lütfi Özkök, Özkan Mert, Ataol Behramoğlu, Gürhan Uçkan ve Abdullah Rıza Ergüven gibi isimler üzerinden göçmenlik ve sürgün kavramlarını sorgulayan Gürgün, 55 yıllık göçmenlik deneyimini de yazısına taşıyor.
Derin bir uykudan mı
uyanıyorum?
Neredeyim ben?
Neden yakmıyor göğsümü
sıcacık
Akdeniz
güneşi?
Bu çirkin renkler içinde yüzen
yüksek yapılar
çan sesleri
bıyıklarımı donduran
soğuk…
Hayır! Hayır!
Benim ülkem değil burası.
…..
Özkan Mert – Bir Mültecinin Mektubu şiirinden
Aydınlık Gazetesi’nde yayınlanan iki yazıdan öğrendiğime göre, 10 Ekim 2026 Cumartesi günü, Almanya’nın Köln kentinde Türk Diaspora Edebiyat Çalıştayı yapıldı*. Çalıştay, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB), Maarif Europe, Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin işbirliği ile gerçekleştirildi.
Kavram Kargaşası
Yazılardan anladığımıza göre çalıştayda, “diaspora”, “göç”, “göçmen”, “göçmenlik”, “göçbilim”, “sürgün”, “kovgunluk”, “kovulmuşluk”, “ana vatandan tamamen kopmuşluk”, “yersiz yurtsuzluk”, “misafir”, “misafirlik”, “misafir işçi”, “ırkçılık”, “ayrımcılık”, “dışlanmışlık”, “ötekileştirilme” gibi kavramlar üzerinde durulmuş. Anladığım kadarıyla, “Kaçak”, “kaçkınlık”, “gurbet”, “gurbetçi”, “yabancı”, “yabancı düşmanlığı” gibi bazı önemli kavramlar da eksik kalmış.
Etkinliğe katılan Aydınlık Yazarı Selçuk Ülger “göçmen edebiyatı”nın yükseliş sürecinin 12 Eylül darbesiyle başladığını, içlerinde öğretmenlerin, aydınların, yazarların çoğunlukta olduğu ‘edebiyattan geçmiş’ siyasi sığınmacı göçüyle, göçmen edebiyatının ete kemiğe bürünüşünün hızlandığını ve nitelik kazandığını örneklerle anlatmış.
Almanya’da, yazınsal türlerin hemen hepsinde verilmiş yüzlerce iyi yapıta rağmen, göçmen edebiyatının da göçmenlerimiz gibi sahipsiz kaldığını vurgulamış.
Selçuk Ülger, Alman edebiyatının da Türk edebiyatının da -klişe konular dışında- göçmen yazarların yapıtlarına gözlerini kapadığını belirtmiş.
Türkçe Almanya’da var olduğu sürece, göçmen edebiyatının da biçim değiştirerek süreceğini, ayrıca, çok dil bilen eğitimli yeni kuşak Türk göçmenlerin, göçmen edebiyatına evrensel boyutlar kazandıracağından kuşkusu olmadığını vurgulamış.
Selçuk Ülger Aydınlık’taki köşesinde yazdığı yazıda da, göçmen edebiyatının evrensel nitelik kazanacağını vurgulamış. Geç kalışın nedenini şöyle açıklıyor:
“Altmış beş yıllık göçün deneyimlerden süzülüp gelen ve kökü gittikçe derinleşen bir göçmen Türk edebiyatı var Almanya’da. Fakat var olan bu edebiyatımızın kuluçka süresi ne yazık ki çok uzun sürmüş, kabuğunu epeyce geç kırmıştır. Bu geç kalışın önemli nedenlerinden biri, Alman Devleti’nin Türk göçmen işçileri yakın geçmişe değin ‘misafir işçi’ olarak tanımlaması ve işçi göçmenlerimizin de, sonunu kestiremedikleri bu zorlu yolculuğun ilk yıllarında bu ‘misafir’ söylemini gönülden kabullenişleridir.
Sonu Gelmeyen Tartışma
Bunlar onlarca yıl üzerinde durduğumuz, konuştuğumuz, yazdığımız, radyo, televizyon programlarında ele aldığımız konular.
Bu yazıları okuyunca bir kez daha eskiyi anımsadım.
Bu konuda artık aramızda olmayan değerli ozan, fotoğraf sanatçısı Lütfi Özkök çok dert yanardı. “Kırk yıllık Yani (Jannis) olmaz ki Kani” derdi. Yıllarca İsveç’te yaşamasına yazmasına karşın “göçmen sanatçı” olmaktan kurtulamadığını söylerdi.
Değerli Heykelcimiz İlhan Koman, gazeteci-Yazar Güneş Karabuda, Yazar Abdullah Rıza Ergüven, Film Yönetmeni Muammer Özer, Ressamlarımız İhsan Aydın, Rauf Alazan, Hasan Erdemir, Oyuncu Yıldız Kafkas, Müzisyenlerimiz Maffy Falay, Okay Temiz, Hayati Kafe, Ahmet Tekbilek… Ünlü oyuncumuz Tuncel Kurtiz ve Mazlum Kiper de İsveç’teyken göçmendiler. Daha niceleri, diğer ülkelerden gelenlerle; ayrı diller konuşan, ayrı kültürlere, gelenek, göreneklere, inançlara sahip olanlarla birlikte aynı “göçmen” sepetine kondu.
Zülfü Livaneli 1978’de Stockholm’ün ünlü Konser Evi’nde Maria Faranduri ile bir konser vermişti. Bir söyleşi yapmıştık. Orada vurgulamıştı: ,
“Stockholm’de yaşarken beni hep göçmen müzisyen olarak görüyorlardı. Şimdi buraya ben Türk; Maria Yunan müzisyenler olarak davet edildik”.
Sert Çekişmeler
Yabancı bir ülkeye aynı ülkeden gelen insanlar arasında da sert çekişmeler olur. Çoğu kez yabancı ülkede daha iyi yer edinme nedeniyle. Açıkçası, çıkarların çatışması nedeniyle. Bunlardan dostlarım arasında çıkan sert bir tartışma beni çok düşündürmüştü. Almanya’daki toplantı beni o eski günlere götürdü.

Özkan Mert“sürgün şair” olarak tanıtır kendisini. Aslında onu kimse sürgüne göndermemiştir onu. Örneğin Musa Cevat Şakir Kabaağaçlı yazdığı bir yazı nedeniyle Bodrum’a sürgün edilmişti. Bodrum ve Bodrumlularla birbirlerini çok sevmişler ve o nedenle kendisine Halikarnas Balıkçısı adı verilmişti. Ama bir de başka ülkeye kendileri kaçmak zorunda kalanlar var. Düşünce, anlatım, inanç yasakları yüzünden. Kimi siyasi, kimi ekonomik, kimi etnik köken, din, mezhep nedeniyle baskı gördüğü için ülkesini bırakıp başka ülkelere sığınanlar… Bunlara sığınmacı, ya da kaçkın deniyor. Ama bu sıfatlar yeterince saygı uyandırmıyor ki, “sürgün” sıfatını yeğliyorlar. Oysa hiçbiri başka bir ülkeye sürülmemiştir. Ülkesinde çalışma, yaşama olanakları kısıtlandığı hatta kalmadığı için ayrılmak zorunda kalan insanlar bunlar…
1968 kuşağının devrimci şairlerinden Özkan Mert de 12 Eylül 1971 Askeri Darbesi sonrası şiirlerinden ötürü altı yıl hapis cezası istemiyle hakkında dava açılınca hapse girmemek için önce Almanya’ya oradan İsveç’e kaçıyor. Ya da zorunlu olarak göç ediyor. Buna “zorunlu göçmenlik” de diyebiliriz “siyasi sığınmacılık” da. Kendisi “sürgün şair” deyimini yeğliyor.
1974 affı sonrası serbestçe Türkiye’ye gidip gelmeye başlıyor. Ama “sürgün şair”likten istifa etmiyor.

Bu konu 1996 yılında Yazar Çevirmen Gürhan Uçkan ve Şair – Yazar Ataol Behramoğlu’nun tepkisini çekmiş; Şair Özkan Mert ile tartışmalarına neden olmuştu. Olay, “göçmen edebiyatı” alanındaki çekişmeleri yansıtması açısından ilginç bir örnek.
Önce Gürhan Uçkan 14 Nisan 1996 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde “Sürgünlük kiminde açan bir güldür, kiminde…” başlıklı bir yazı yayınlamıştı. Uçkan’ın şu keskin sözleri dikkat çekiyordu yazıda:
“… Ülkemizden politik nedenlerle ayrılmış, ona göre de geldiği ilk ülke olan Almanya’da ve daha sonra -son durak- İsveç’te kabul görmüştü. “sürgün edebiyatı”nı güzel bir sıçrama tahtası yaptı. Hakkında kesinleşmiş hiçbir mahkumiyet yoktu ama idam mahkumu gibi dolaştı durdu. Arsa alıp kooperatife girdiği ve Türkiye’ye elini kolunu sallayarak gidip gelebildiği zamanlarda bile “kalemiyle bir rejimi titreten ozan” olarak röportajlara çıktı. Ona kalırsa Türkiye, “ünlü ozanlar ve kötü şiirler” ülkesiydi. Çünkü ondan büyüğü yoktu. Geçen Martta Stockholm’de düzenlenen “sürgündeki ozanlar” gecesine Türkiye’yi temsilen katıldı; yanlış anlamayın Nazım’ı Ataol’u, Nihat Behram’ı değil, kendini “sürgünde bir ozan” olarak tanıtmak için. Sürgünlük açan koca bir çiçektir bazılarında; bu ozanımızda ise bir sakızdır çiğnenip duran ve kabak tadı veren… “

20 Nisan 1996 tarihli Cumhuriyet’te bu kez Ataol Behramoğlu Özkan Mert’i eleştiren “Vatan” başlıklı bir yazı kaleme almıştı. Gürhan Uçkan’ın yazısından övgüyle söz ederek okuyucuya okumalarını öneriyor ve şöyle diyordu:
“… Gürhan Uçkan çoktandır yapılması gereken bir şeyi yapıyor. Bir takım “sahte sürgün”lerin maskesini indiriyor yazısında. Ben bu “sahte sürgün”leri 70’li yılların başlarından beri tanıyorum… Ülkeleriyle herhangi bir sorunları olmayan, ülke dışında yaşamaları için (açılmış dava, kesinleşmiş mahkumiyet vb) herhangi bir siyasal sorunları bulunmayan, ülkeye rahatça girip çıkabilen bu kişiler, bir yandan Türkiye’deki yönetimlerin temsilciliklerine yakın, gerçek siyasi sürgünlere ise uzak durmaya özen gösterirken, öte yandan “ustalıkla” kullanıldığında “iyi pirim” getiren demokrasi kahramanlığını da kimselere kaptırmak istemediler… Gürhan Uçkan’ın deyimiyle “sürgün edebiyatını güzel bir sıçrama tahtası” yapmayı başardılar…”
[Burada Ataol Behramoğlu baltayı taşa vurmuş. Gürhan Uçkan Türkiye’nin Stockholm Büyükelçiliği’nde çevirmendi eşi de aynı yerde sekreterdi A.G.]
İki yazıya yanıt 2 Ağustos 1996 tarihli Dünya Gazetesi Kitap ekinde çıkmıştı. Özkan Mert, “Polemik – Şiir herkesi sever” başlıklı yazısında şaşırtıcı bir bilgi veriyor. Danimarkalı şairlerin şiirlerini çevirmesi ve düzenlediği şiir geceleriyle tanıdığımız Hüseyin Duygu’nun İstanbul’da düzenlediği bir geceye Özkan Mert de katılmış. Cevat Çapan ile oturdukları masaya Ataol Behramoğlu da gelmiş ve dostça konuşmuşlar. O sırada Özkan Mert’in Ataol Behramoğlu’nun yazdığı yazıdan haberi yokmuş. “Bu yazıyı yazan birinin, sanki hiçbir şey olmamış gibi benimle nasıl konuşabildiğine hala şaşıyorum” diyor.
Gürhan Uçkan’a (GU)“Kuracağız her şeyi yeniden”in (1969) çıkar çıkmaz toplatıldığını ve 1971 askeri cuntası mahkemesince 6 yıla mahkum olduğumu biliyor mu?” ve “Bu yüzden karımı, kızımı, dostlarımı, ülkemi ve dilimi bırakarak sürgünlerde yaşamaya zorlandığımı bilmiyor mu ?”, “Çömezliğine soyunduğu AB’nin Politika Gazetesi’’nde (Ocak 1978) yazdığı ‘Yaşayan bir şiir’adlı yazısını okumadı mı?” sorularını soruyordu.
Ataol Behramoğlu’na da soruları vardı:
“Ben sahte sürgün yazarsam, nasıl oluyor da kendisinin (Ataol Behramoğlu “AB”) Paris’te Fransızca olarak hazırladığı “LITTERATURE D’EXIL”(sürgün edebiyatı) antolojisinde şiirlerim yayınlanıyor?”, “Öteki sürgünler kimler? Aynı antolojinin önsözünü yazan Demir Özlü mü? Aynı antolojide ürünlerini yayınladığı Nedim Gürsel, Server Tanilli, Fakir Baykurt, Sümeyra, Gültekin Emre, Dursun Akçam, Ayşe Emel Mesçi mi?”
Özkan Mert Ataol Behramoğlu’nu da Gürhan Uçkan’ın çömezi olmakla da suçluyordu:
“AB’nin yapabildiği tek şey kendisine ‘yağ çeken’ GU gibi biriyle ittifak kurarak başkanlığını yaptığı TYS üyesi sürgün yazarlara saldırmaktır. Her dönem taktığı maskelerden bir koleksiyonu olan AB’nin GU çömezliğine sığınması içine düştüğü değerler yıkıntısının tipik bir örneği”.
Mert yazısında, “GU, yazısında bana kızmasının gerçek nedenini yazmıyor, korkuyor” diyor, asıl nedeni şöyle açıklıyor:
“…[Sebep] ABF Kültür Merkezi adına düzenlediğim “Türk Yazarlar Gecesi”ne kendisini çağırmamamdır. Beni bu geceye çağırmadın, beni ıskaladın dediğini de umarım inkar etmez. Demir Özlü ve Lütfi Özkök’ü çağırdığım bu geceye, GU’nı neden çağırmadım peki! Çünkü bir ilkokul çocuğundan daha kötü şiirler yazan GU’ı bu geceye davet etmek Türk edebiyatına karşı büyük bir saygısızlık olurdu”.

Özkan Mert’in burada Gürhan Uçkan’a ayıp etmişti. Gürhan öykü, şiir, deneme, inceleme, röportaj gibi pek çok dalda güzel eserler vermiş; İsveçli ozanları Türkçeye kazandırmış bir edebiyatçımızdır. Öykü çalışmaları nedeniyle, “Hacı Bektaş Şenliği Öykü Ödülü”ne layık görülmüştü (1998). Nobel edebiyat ödülleriyle ünlü İsveç Akademisi de kendisine İsveççe ve Türkçe arasındaki edebi çeviri katkıları nedeniyle “Natur ve Kültür Çeviri Büyük Ödülü” (2002) vermiştir. Cumhuriyet gazetesinin, Yarın, Bilim ve Sanat dergilerinin İsveç temsilciliğini yapmıştır.
2006 yılında hayatını kaybeden yazarın anısını yaşatmak amacıyla Dil Derneği ve İsveç Atatürkçü Düşünce Derneği tarafından 2009 yılından itibaren genç yazarlara yönelik “Gürhan Uçkan Öykü / Şiir Ödülü” verilmeye başlamıştı. Ancak COVID hastalığının yayılması nedeniyle bu etkinlik son bulmuştu.
Gürhan Uçkan’ın yanıtı 16 Eylül 1996’da geldi. “Blöfün görüldü Ona göre kendine çeki düzen ver!” başlığıyla başlıyordu, “Sürgün edebiyatını kes, blöfünü bizim insanımız mavi gözlü İsveçliler gibi yutmaz, bunu bil ve şairsen şiirini yaz; pazarlamacıysan git birşeyler sat, şiir değil…” tümcesiyle bitiyordu…
Mert’in öne sürdüğü sebep konusunda şu yanıtı vermişti:
“Kendini pazarlamayı çok iyi bildiği için, bir kez daha ona demişlerdi böyle bir gece düzenle diye. Şair olarak kimi buldu dersiniz? Yalnızca kendisini! Lütfi Özkök’ün rahatsız olup, gelemeyeceğini biliyordu. Ben ona daha sonra, ‘sen kendi başına Türk şiirini temsil edemezsin’ dedim. 20’yi aşkın şiir kitabı olan ve aramızda yaşayan Abdullah Rıza Ergüven’i bile çağırmamış olduğunu anımsattım. Her neyse, geceye çoğu kendi yakınları, on kişi katıldığı için, şiirimizi ne denli temsil etmiş olduğu kendiliğinden ortaya çıkıyor…”
Ergüven konusu gerçekten ilginç. O da sessiz, sedasız, yaygarasız durmadan üreten bir yazarımızdı. 1967 yılında İsveç’e yerleşmiş, İsveç dilini ve edebiyatını iyi öğrenmiş, İsveç Üniversitesi’nde Türkçe öğretmenliği yapmıştı. Toplumcu şiirler yazardı. İşçi Partisi (bugünkü Vatan Partisi) üyesiydi. Yazılarını, şiirlerini Aydınlık Gazetesi’nde, Yedigün, Varlık, Türk Dili, Yeditepe, Berfin Bahar ve Dost gibi dergilerde yayınlamıştı. Şiir, deneme, araştırma, felsefe, tarih konularında pek çok kitabı var. Özkan Mert’e ABF gece düzenleme görevini vermişler o da memnuniyetle kabul etmiş. Tanıdığım kadarıyla söyleyebilirim ki, Abdullah Rıza Ergüven, Lütfi Özkök, Demir Özlü gibi yazarlarımızın bu görevi kabul etmezlerdi. Ama davet edildiklerinde severek katılırlardı.
Behramoğlu ve Mert başka yazı yazmadılar, konuyu kapattılar.
Uçkan bir yazı daha yayınladı. Bu yazı Özkan Mert’in bir İsveç gazetesinde yayınlanan “Sürgündeki şairlere isveç’te ilgi yok” başlıklı yazsıyla ilgiliydi. Mert bu yazısında İsveççeye çevirttiği şiirlerini on yayınevine gönderdiğinden ama hiçbirinin yayınlamadığından yakınıyordu. Uçkan’ın yazısı şöyle son buluyordu:
“Bu kadar sürgünlüğe, bu kadar pazarlamaya karşın satamamışsa kendini on yayınevine, gerçekten de sormak gerek, hangi şiirin diye. Belki de eloğlu bıktı kabak tadından ve hiç de ilgilenmiyor, Pekin’deki karpuzcunun oğlunun neden “hakkında arama emri olan adres defterinin” üzerinde uyuduğuyla.
…..
Gurbette yaşayan ve birbirlerini tanıyan göçmen edebiyatçıların çıkar çatışmaları nedeniyle didişmeleri mi demeli bu yazışmalara, ayak oyunlarına?
Göçmen Endüstrisi
Bu tartışmaların altından çok sular aktı… Pek çok göçmen, sürgün edebiyatçı, sanatçı, kültür insanımız artık öteki tarafa göçtü. “Göçmen edebiyatı” alanı genişledi
Her yerde olduğu gibi İsveç’te de konuya ilişkin toplantılar, etkinlikler, tartışmalar, örgütlenmeler sürüyor.
İsveç’e Akdeniz bölgesindeki göçmen ülkelerinden başlayan göç dalgaları dünyanın her yerine yayıldı. 1967 Yunan cuntası, 1971 Türkiye cuntası, 1974 Şili ve diğer Latin Amerika çalkantıları, Doğu Avrupa’dan kaçanlar, ABD’nin, İsrail’in savaşlarından kaçanlar… İsveç’i tam bir göçmen ülkesi yaptı… Ya da sürgünler ülkesi mi demeliyiz.
İsviçreli yazar ve mimar Max Frische’nin (1911–1991) ünlü “Biz iş gücü çağırdık, insanlar geldi.” Sözü vardır. Bu insanlar düşüncelerini, becerilerini, sanatlarını, olumlu olumsuz yanlarını beraberlerinde getirdiler. Göçmen sorunlarıyla uğraşır olduk. Kendimizi güvende hissetmek için göçmen semtleri, göçmen gettoları oluşturduk, derneklerimizi kurduk. Göçmen şölenleri düzenledik. Göçmen müzisyenlerimiz göçmen şarkıları söylediler, göçmen halk oyuncularımız göçmen giysilerini giydiler, göçmen ritimleriyle ve hareketleriyle göçmen dans gösterileri yaptılar. Göçmen kültürünü İsveçlilere tanıttılar. Göçmen öğretmenlerimiz, göçmen psikologlarımız, göçmen küratörlerimiz oldu. Okuma yazma bilmeyen göçmen kadınlarımız için bile göçmen öğretmenler bulundu. Göçmenlerle ilgili araştırmalar için göçmen uzmanları, göçmen araştırmacıları, göçmen sosyologları yetiştirdik. Göçmen bulaşıkçıların, göçmen temizlikçilerin yerini, göçmen lokantacıları, göçmen girişimcileri, göçmen tüccarları aldı. Artık İsveç parlamentosu Riksdagen’de göçmenler temsil edilmeliydi. Göçmen siyasetçiler, göçmen milletvekilleri ve hatta göçmen bakanlarımız oldu. Kuşkusuz göçmen yazarlarımız ve göçmen şairlerimiz oldu. Önemli günlerde göçmen şiirleri, göçmen edebiyatından seçmeler okudular. Göçmen sanatçılarımız göçmen sanatını sergilediler. Göçmen Müslümanlar için göçmen camileri, göçmen kiliseleri, göçmen tapınakları kuruldu. Her yere her türlü göçmenin dolması, göçmen gelenek, göreneklerini sürdürmeleri, göçmen çok evliliği, göçmen sünnetleri, göçmen töreleri, göçmen kumarhaneleri vb yerlilerin tepkisine ve göçmen düşmanlığına yol açtı. Göçmen gençlerin hoşnutsuzluğu, göçmen çeteleri, göçmen çete çatışmaları. Her türlü göçmen terör örgütünün ortaya çıkması… Göçmen kurumları hatta göçmen bakanlığı kuruldu. Göçmenleri topluma kazandırmanın yolları arandı. Göçmen gazeteleri, göçmen radyoları, göçmen televizyonları mantar gibi yayıldı. Göçmen gazeteciler göçmen konularında uzmanlaştı.
Göçmen Şair Özkan Mert şimdi İsveç’teki sürgün şairlerin antolojisini hazırlıyormuş.
Ben elli beş yıldır göçmenlikten kurtulamadım, hâlâ göçmenlik üzerine yazıyorum.
Gök Tengri göç ettirmesin, kimseyi gurbete düşürmesin.
Abdullah Gürgün
gurguna@hotmail.com
* https://www.aydinlik.com.tr/haber/gocun-edebiyati-kolnde-konusuldu-594945
https://www.aydinlik.com.tr/koseyazisi/goc-edebiyatinin-uzun-yolculugu-596033
