Her ne kadar modern dünya bize bireyselliği, kendi ayakları üzerinde durmayı ve bağımsız iradeyi yücelten bir masal anlatsa da biyolojimiz ve fiziğimiz bu iddiaya karşı çıkar. Bizler, çevremizle sürekli etkileşim..
Her ne kadar modern dünya bize bireyselliği, kendi ayakları üzerinde durmayı ve bağımsız iradeyi yücelten bir masal anlatsa da biyolojimiz ve fiziğimiz bu iddiaya karşı çıkar. Bizler, çevremizle sürekli etkileşim halinde olan, sızdıran ve sızdırılan geçirgen sistemleriz. Sosyolojinin “en çok vakit geçirdiğimiz beş kişinin ortalaması oluruz” dediği o meşhur klişe, aslında derin bir fiziksel gerçeğin; sosyal osmozun yansımasıdır.
Fizik dünyasında osmoz, bir dengelenme hikayesidir. İki farklı yoğunluktaki sıvı, yarı geçirgen bir zarla ayrıldığında, yoğun olan taraf az yoğun olanı kendi kıvamına çekene kadar bir akış gerçekleşir. Doğa farkları sevmez; denge (homeostazi) ister. Bu kural sosyal çevremiz için de geçerlidir.
Beynimizde bu osmoza aracılık eden bir mekanizma vardır: Ayna Nöronlar. Bu hücreler, karşımızdaki kişinin sadece hareketlerini değil, o hareketin altındaki duygusal yoğunluğu da kopyalar. Bir arkadaşımızın kaygısı, bizin beynimizde “ikinci el bir stres” olarak yankılanır. Eğer çevremizdeki “beş kişi” sürekli bir memnuniyetsizlik, şikâyet veya vizyonsuzluk yoğunluğundaysa, zihnimiz bu düşük enerjili ortama uyum sağlamak için kendi “öz yoğunluğunu” seyreltmeye başlar. Bu bir tercih değildir; bu, beynin hayatta kalmak için geliştirdiği bir uyum mekanizmasıdır.
Bir kap düşünün; içinde pırıl pırıl taze limonlar var. Aralarına sadece bir tane çürük limon bırakın. Çürük limonun diğerlerine fiziksel olarak saldırmasına gerek yoktur. Sadece orada durması, yaydığı etilen gazı ve mikroorganizmalar aracılığıyla diğerlerinin moleküler yapısına sızması için yeterlidir. Bir süre sonra o kapta taze limon kalmaz; hepsi “ortalama bir çürümüşlükte” buluşur.
İnsan ilişkilerinde “toksik” dediğimiz karakterler, bu etilen gazını yayan limonlar gibidir. Onlarla vakit geçirdiğimizde sadece kötü alışkanlıklar edinmeyiz; nöroplastisite devreye girer. Beynimiz, o olumsuz girdileri işleye işleye fiziksel olarak yeniden yapılanır. Karamsarlık, bir düşünce biçimi olmaktan çıkıp biyolojik bir “fabrika ayarı” haline gelir. Bizim bireysel özümüz, çevremizin osmotik baskısı altında yavaş yavaş çözünür.
Burada bir ikilemle karşı karşıya kalırız. İnsan sosyal bir hayvandır ve “uyumsuz” olmak, evrimsel süreçte dışlanmak ve ölmek demektir. Bu yüzden beynimiz, sosyal osmozu bir güvenlik önlemi olarak görür. Ancak bu güvenlik önlemi, “bireysel özü” tehdit eden bir tekdüzeliğe yol açar.
Geçmiş yazılarımızda bahsettiğimiz Entropi ve Optimum Denge yasası burada da hüküm sürer. Eğer kendimizi tamamen dış dünyaya kapatırsak, sistemimiz içerideki düzensizlikle (entropi) boğulur. Eğer tamamen açarsak, bu sefer de dış dünyanın kaosu bizi yutar ve özgünlüğümüzü kaybederiz.. İhtiyacımız olan şey, biyolojideki seçici geçirgenlik kavramıdır.
Bir hücre zarı, hayati mineralleri içeri alırken toksinleri dışarıda bırakacak bir zekaya sahiptir. Bizim de zihinsel olarak bu kapasiteye ulaşmamız gerekir. Bu, çevremizden kopmak değil, çevremizin üzerimizdeki “yoğunluk etkisini” yönetmektir.
LinkedIn gibi platformlarda sıkça duyduğumuz “networkünüzü temizleyin” tavsiyesi, aslında bir osmoz yönetimidir. Bizi ileriye taşıyan, vizyonuyla bizi “besleyen” (yüksek yoğunluklu) insanların olduğu bir ortama girdiğimizde, osmoz bu sefer bizim lehimize çalışır. Bizden daha donanımlı insanların yanında kendimizi “az yoğun” hissedebiliriz; ancak bu fark, bizim gelişmemize ve yukarı doğru dengelenmemize neden olur.
Peki, biz sadece birer kurban mıyız? Çevremiz neyse biz de o muyuz? Nöroplastisite, bu sorunun çift taraflı cevabıdır. Evet, çevre bizi değiştirir; ama biz de bilinçli seçimlerimizle hangi çevreye “maruz kalacağımızı” seçerek zihnimizi yeniden inşa edebiliriz. Bu, “öz” dediğimiz şeyin sabit bir mermer parçası değil, şekillendirilebilir bir kil olduğunu kabul etmektir. Kendi yoğunluğumuzu artırmak (kitaplarla, derin düşünceyle, disiplinle), sosyal osmoza karşı bir direnç oluşturur. Kendi özü güçlü olan bir insan, o kaba giren bir çürük limona rağmen tazeliğini koruyabilir; hatta bazen o tek sağlam limon, çevresindeki çürümeyi yavaşlatacak bir “antioksidan” etkisi yaratabilir.
Tüm bu bilimsel çıkarımların ötesinde, mesele aslında çok yalındır: Hangi kapta durduğumuz… Çünkü her temas, bir alışveriştir. Her diyalog, bir nöronun diğerine fısıldadığı bir hikayedir. Eğer hayatımızın nereye gittiğini anlamak istiyorsak; akşam yemeğini yediğimiz, kahve içtiğimiz, dertleştiğimiz o beş kişi çok önemli. Çevremize mi dönüşüyoruz, yoksa çevremizi mi dönüştürüyoruz?
01.01.2026
AHMET İLBARS
Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.
